Zadatek według art. 394 Kodeksu cywilnego
Zadatek to kwota dana przy zawarciu umowy, która ma wzmocnić obowiązek jej wykonania. Przepis działa, jeśli umowa nie stanowi inaczej i nie ma odmiennego zwyczaju. Zadatek wymaga rzeczywistej wpłaty: sam zapis w umowie, że kupujący „da zadatek”, bez przekazania pieniędzy, nie wywołuje skutków z art. 394.
- Niewykonanie umowy przez wpłacającego: druga strona może odstąpić od umowy bez wyznaczania dodatkowego terminu i zatrzymać zadatek (art. 394 par. 1).
- Niewykonanie umowy przez przyjmującego: wpłacający może odstąpić i żądać sumy dwukrotnie wyższej od zadatku.
- Wykonanie umowy: zadatek zalicza się na poczet ceny, a gdy to niemożliwe, wraca do wpłacającego (art. 394 par. 2).
- Rozwiązanie umowy: zadatek wraca, a obowiązek zapłaty podwójnej sumy odpada. Tak samo, gdy za niewykonanie nie odpowiada żadna strona albo odpowiadają obie (art. 394 par. 3).
Zaliczka i jej zwrot
Kodeks cywilny nie ma przepisu o zaliczce. To po prostu część ceny zapłacona z góry. Jeśli umowa zostanie wykonana, zaliczka zmniejsza kwotę do zapłaty. Jeśli strona odstąpi od umowy wzajemnej, strony oddają sobie to, co otrzymały (art. 494 KC), więc zaliczka wraca, nawet gdy wpłacający zawinił.
Nie znaczy to, że sprzedawca zostaje bez ochrony. Może żądać naprawienia szkody, którą poniósł przez niewykonanie umowy, ale musi ją wykazać: ile wydał na materiał, jaki zysk utracił. Przy zadatku tego dowodu nie potrzebuje. Gdy wpłata ma jedynie zapewnić finansowanie startu realizacji, mowa o przedpłacie, opisanej szerzej na stronie przedpłata.
Różnice w jednej tabeli
| Cecha | Zadatek | Zaliczka |
|---|---|---|
| Podstawa prawna | Art. 394 KC | Umowa stron, przy odstąpieniu art. 494 KC |
| Kiedy się wpłaca | Przy zawarciu umowy | W dowolnym momencie ustalonym w umowie |
| Wpłacający nie wykonuje umowy | Traci zadatek | Odzyskuje zaliczkę, może odpowiadać za szkodę |
| Przyjmujący nie wykonuje umowy | Oddaje dwukrotność | Oddaje zaliczkę, może odpowiadać za szkodę |
| Wykonanie umowy | Zaliczenie na poczet ceny | Zaliczenie na poczet ceny |
| Trzeba wykazać szkodę | Nie | Tak, jeśli żądasz odszkodowania |
| Typowa wysokość w B2B | Kilka do kilkunastu procent ceny | Do 100 procent ceny |
Zadatek nie wyklucza żądania wykonania umowy
Art. 394 daje uprawnienie, a nie obowiązek. Gdy kontrahent nie wykonuje umowy, nie musisz od niej odstępować. Możesz domagać się wykonania i naprawienia szkody na zasadach ogólnych, a wtedy zadatek zostaje zaliczony na poczet świadczenia albo rozliczony.
Przykład. Producent opakowań przyjmuje zamówienie na 120 000 zł netto i zadatek 12 000 zł. Klient po miesiącu rezygnuje. Producent ma dwie drogi: odstąpić i zatrzymać 12 000 zł albo trzymać się umowy, wyprodukować partię i żądać ceny. Gdy koszt już poniesiony przekracza 12 000 zł, druga droga bywa korzystniejsza, ale jest wolniejsza i trudniejsza w egzekucji.
Jak zapisać zadatek albo zaliczkę w umowie
Gotową klauzulę dla obu wariantów przygotujesz w generatorze klauzuli powyżej. Wpisujesz strony, kwotę i termin, a dostajesz tekst do wklejenia do umowy.
-
1
Nazwij wpłatę jednoznacznie
Napisz „zadatek w rozumieniu art. 394 Kodeksu cywilnego” albo „zaliczka na poczet ceny”. Słowa „przedpłata”, „wpłata wstępna” czy „kaucja” bez dookreślenia prowadzą do sporu.
-
2
Podaj kwotę i termin wpłaty
Zadatek ma być dany przy zawarciu umowy. Jeśli wpłata nastąpi kilka dni później, zapisz to wprost i określ, że umowa wiąże od dnia wpłaty.
-
3
Opisz, co jest niewykonaniem umowy
Na przykład brak odbioru towaru w terminie albo brak dostawy do określonej daty. Im konkretniej, tym mniej pola do sporu.
-
4
Ustal sposób zaliczenia
Wskaż, że zadatek albo zaliczka pomniejsza ostatnią płatność i jak zostanie rozliczona na fakturze końcowej.
-
5
Rozważ zmianę skutków ustawowych
Art. 394 pozwala na odmienne zastrzeżenie umowne, np. że zadatek przepada tylko przy rezygnacji kupującego po starcie produkcji.
Typowe błędy przy zadatku i zaliczce
- Nazwanie wpłaty zadatkiem bez skutków: umowa mówi „zadatek”, a dalej, że w każdym przypadku podlega zwrotowi. Sąd oceni wtedy wpłatę jako zaliczkę, bo tak brzmi wola stron.
- Zadatek wpłacony długo po zawarciu umowy, bez zapisu, że strony tak ustaliły. Druga strona może kwestionować jego charakter.
- Zbyt wysoki zadatek: zadatek równy całej cenie zaciera różnicę z ceną i może być oceniany jako obejście zasad o karach umownych.
- Brak definicji niewykonania: strony spierają się, czy opóźnienie o tydzień to już niewykonanie, czy jeszcze nie.
- Pomylenie zadatku z karą umowną: kara umowna jest należna dopiero po niewykonaniu umowy, zadatek wpłaca się z góry.
Zadatek i zaliczka na tle innych zabezpieczeń
Zadatek chroni tylko do swojej wysokości i tylko na wypadek zerwania umowy. Nie zabezpiecza zapłaty reszty ceny po dostawie. Do tego służą weksel in blanco, poręczenie albo gwarancja. Pełne zestawienie form znajdziesz na stronie zabezpieczenie płatności, a szerzej o zwrotach przy różnych scenariuszach w poradniku zadatek czy zaliczka, co jest zwrotne.
Pytania i odpowiedzi
Czy zadatek jest zwrotny?
Wraca, gdy umowa zostanie rozwiązana za porozumieniem, gdy za niewykonanie nie odpowiada żadna strona albo odpowiadają obie, i gdy nie da się go zaliczyć na cenę. Przepada, gdy umowy nie wykonał wpłacający.
Czy zaliczka jest zawsze zwrotna?
Tak, przy niewykonaniu umowy zaliczka wraca do wpłacającego. Druga strona może jednak żądać odszkodowania, jeśli wykaże szkodę.
Co się stanie, jeśli w umowie nie napisano, czy to zadatek?
Wpłatę uznaje się zwykle za zaliczkę. Zadatek musi wynikać z woli stron, najlepiej wyrażonej wprost w umowie.
Czy można żądać podwójnego zadatku od firmy?
Tak, jeśli to przyjmujący zadatek nie wykonał umowy, a Ty od niej odstąpisz. Zasada działa tak samo między firmami jak w innych umowach.
Czy wzór klauzuli zastępuje poradę prawnika?
Nie. Klauzula opisuje typowy przypadek, a przy nietypowej umowie warto, żeby przejrzał ją prawnik.