Umowa nienazwana oparta na swobodzie umów
Kodeks cywilny nie opisuje przewłaszczenia na zabezpieczenie w osobnym rozdziale. Umowa opiera się na art. 155 KC (przeniesienie własności przez umowę) i na swobodzie umów z art. 353 z indeksem 1 KC. Strony same ustalają, jaką wierzytelność zabezpiecza przeniesienie, kiedy wierzyciel może z rzeczy skorzystać i kiedy własność wraca.
Kluczowy jest cel. Przewłaszczenie nie jest sprzedażą: wierzyciel nie płaci ceny, a własność dostaje tylko po to, by mieć z czego się zaspokoić. Dlatego umowa musi wprost nazwać wierzytelność, którą zabezpiecza, i opisać obowiązek zwrotu. Bez tego zapisu trudno odróżnić ją od sprzedaży, a w sporze sąd będzie szukał prawdziwej woli stron.
Przewłaszczenie ruchomości
Przy rzeczach ruchomych (pojazdy, maszyny, towar) wystarczy umowa pisemna. Forma pisemna nie jest wymagana pod rygorem nieważności, ale bez niej trudno udowodnić datę i treść, a data pewna ma znaczenie wobec innych wierzycieli. Dlatego w praktyce podpisy poświadcza się notarialnie albo umowę zawiera się w formie aktu.
Rzecz zostaje u dłużnika. Wierzyciel staje się właścicielem, a dłużnik korzysta z rzeczy na podstawie umowy użyczenia albo najmu. Przeniesienie posiadania następuje bez fizycznego wydania (art. 349 KC). Umowa użyczenia określa, że dłużnik dba o rzecz, ubezpiecza ją, nie zbywa i nie obciąża jej oraz wyda ją na żądanie, gdy dług nie zostanie spłacony.
Uwaga
Rzecz ruchoma pozostająca u dłużnika może zostać przez niego sprzedana osobie, która nie wie o przewłaszczeniu. Taki nabywca w dobrej wierze może stać się właścicielem (art. 169 KC). Oznakowanie maszyn tabliczką z informacją o właścicielu zmniejsza to ryzyko.
Przewłaszczenie nieruchomości w skrócie
Przeniesienie własności nieruchomości wymaga aktu notarialnego (art. 158 KC) i nie może nastąpić pod warunkiem ani z zastrzeżeniem terminu (art. 157 par. 1 KC). Zwrot po spłacie wymaga więc kolejnego aktu notarialnego. Do tego dochodzą wpisy w księdze wieczystej i podatki od każdej czynności.
Z tego powodu przy nieruchomościach w obrocie między firmami częściej wybiera się hipotekę umowną. Daje podobne pierwszeństwo, a własność zostaje przy dłużniku przez cały czas.
Obowiązek zwrotu po spłacie i rozliczenie
- Po spłacie długu wierzyciel przenosi własność z powrotem na dłużnika. Przy ruchomościach umowa może przewidzieć warunek rozwiązujący: własność wraca sama z chwilą spłaty, bez dodatkowej umowy.
- Przy braku spłaty wierzyciel może żądać wydania rzeczy i zaspokoić się z niej, np. przez sprzedaż. Umowa powinna opisać, jak ustala się wartość rzeczy (wycena rzeczoznawcy, cena rynkowa).
- Nadwyżka wartości rzeczy ponad dług wraca do dłużnika. Zatrzymanie maszyny wartej 200 000 zł za dług 60 000 zł bez rozliczenia byłoby bezpodstawnym wzbogaceniem.
- Koszty przechowania, ubezpieczenia i sprzedaży rzeczy umowa przypisuje zwykle dłużnikowi.
Ryzyka po obu stronach
Dla wierzyciela najważniejsze ryzyko to fakt, że rzecz jest w rękach dłużnika. Może się zużyć, zostać zniszczona albo sprzedana. Jeśli inny wierzyciel prowadzi egzekucję z tej rzeczy, właściciel musi bronić się powództwem o zwolnienie od egzekucji (art. 841 KPC), co wymaga czasu. W upadłości dłużnika wierzyciel z przewłaszczenia nie odbiera rzeczy jak zwykły właściciel, a jest traktowany podobnie jak zastawnik.
Dla dłużnika ryzyko jest prostsze: przestaje być właścicielem i przy opóźnieniu może stracić rzecz szybciej niż w egzekucji. Dlatego umowa powinna określać, po jakim opóźnieniu i po jakim wezwaniu wierzyciel może żądać wydania.
Przewłaszczenie a zastaw rejestrowy
Krótko: przewłaszczenie jest szybsze i tańsze, zastaw rejestrowy bezpieczniejszy wobec osób trzecich. Więcej o drugiej formie przeczytasz na stronie zastaw rejestrowy.
| Cecha | Przewłaszczenie na zabezpieczenie | Zastaw rejestrowy |
|---|---|---|
| Podstawa | Art. 155 i 353 z indeksem 1 KC, umowa nienazwana | Ustawa o zastawie rejestrowym |
| Kto jest właścicielem | Wierzyciel | Dłużnik |
| Rejestr | Brak, umowa nie jest jawna | Rejestr zastawów, wpis konstytutywny |
| Czas ustanowienia | Od podpisania umowy | Od wpisu, zwykle kilka dni do kilku tygodni |
| Ochrona przed nabywcą w dobrej wierze | Słaba | Silna, zastaw idzie za rzeczą |
| Koszt | Niski przy ruchomościach | Opłata sądowa za wpis i przygotowanie umowy |
| Zaspokojenie | Według umowy, po wydaniu rzeczy | Egzekucja, przejęcie albo przetarg, jeśli umowa przewiduje |
Typowe błędy w umowie przewłaszczenia
- Ogólny opis rzeczy, np. „maszyny w hali”. Bez numerów seryjnych, marki i roku produkcji trudno potem wskazać, co należy do wierzyciela.
- Brak wskazania zabezpieczanej wierzytelności. Umowa wygląda wtedy jak sprzedaż bez ceny.
- Brak zasad wyceny i rozliczenia nadwyżki, co otwiera spór o wartość rzeczy przy jej przejęciu.
- Przewłaszczenie rzeczy już obciążonej zastawem albo kupionej w leasingu, której dłużnik nie jest właścicielem.
- Brak daty pewnej: wobec innych wierzycieli liczy się data, którą da się udowodnić, a nie data wpisana przez strony.
Kiedy wybrać przewłaszczenie
Przewłaszczenie ma sens, gdy potrzebujesz zabezpieczenia od razu, przedmiot jest łatwy do opisania i oznakowania, a kontrahent nie chce czekać na wpis zastawu. Typowy przykład: odbiorca zalega 45 000 zł, prosi o kolejną dostawę i proponuje przeniesienie własności koparki do czasu spłaty. Umowa z numerem seryjnym, umowa użyczenia i harmonogram spłat zamykają sprawę w jeden dzień.
Gdy chcesz porównać tę drogę z wekslem, poręczeniem albo gwarancją, wpisz parametry transakcji w kreatorze zabezpieczenia.
Pytania i odpowiedzi
Czy przewłaszczenie na zabezpieczenie wymaga notariusza?
Przy ruchomościach nie, wystarczy umowa pisemna, choć poświadczenie podpisów daje datę pewną. Przy nieruchomościach wymagany jest akt notarialny.
Czy przewłaszczona rzecz może zostać u dłużnika?
Tak, to najczęstszy wariant. Dłużnik używa rzeczy na podstawie umowy użyczenia albo najmu.
Co się dzieje z rzeczą po spłacie długu?
Własność wraca do dłużnika. Przy ruchomościach może to nastąpić automatycznie, jeśli umowa przewiduje warunek rozwiązujący.
Czy przewłaszczenie widać w jakimś rejestrze?
Nie, umowa nie jest wpisywana do rejestru. Dlatego warto pytać kontrahenta o takie umowy i wpisać jego oświadczenie do własnej umowy.